මෙම වස්තූන් එකතුව 1887 දී හැම්බර්ග් හි කාල් හේගන්බෙක්ගේ සමාගමෙන් කෞතුකාගාරයට ලබා ගෙන ඇත. හේගන්බෙක් සතුන් වෙළඳාමේ නිරතවූ වකු ලෙස 19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී යුරෝපයේ ප්‍රසිද්ධ විය. වාණිජ වෙළඳාම හරහා යුරෝපය පුරා අප්‍රිකානු සහ ආසියානු ජනවාර්ගික ද්‍රව්‍ය ව්‍යාප්ත කිරීමේදී ඔහු සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. වර්තමානයේ යුරෝපයේ සංරක්ෂණය වී ඇති සිංහල වස්තූන් එකතු වේ පැරණිතම සිංහල අභිචාර නර්තන වෙස් මුහුණු බොහොමයක එකතුව ආරම්භ වූයේ කාල් හේගන්බෙක්ගේ මෙම ව්‍යාපාරයෙනි.
හේගන්බෙක් සහ ලංකාව
කාල් හේගන්බෙක්ගේ ලංකාව සමඟ සම්බන්ධතාවය 1884 දී ආරම්භ වූයේ ඔහුගේ ජාත්‍යන්තර සත්ව වෙළඳ ව්‍යාපෘතිය සඳහා දේශීය සංස්කෘතීන්, සතුන් සහ මිනිසුන් පිළිබඳ ඔහුගේ ගවේෂණය මගිනි. ඔහු ලංකාවෙන් අලි ඇතුන් සහ අනෙකුත් කැලෑ සතුන් විශාල ප්‍රමාණයක් යුරෝපයේ විවිධ රටවල් වෙතට අපනයනය කළේය. ලංකාවේ අගනුවර වන කොළඹ දැනට පවතින දෙහිවල ජාතික සත්වෝද්‍යාන දෙපාර්තමේන්තුව, 1905 දී හේගන්බෙක් විසින් මුලින් පිහිටුවන ලද්දේ දේශීයව එක් රැස් කළ සතුන් යුරෝපයට ප්‍රවාහනය කිරීමට පෙර විවේක ගැනීම සඳහා ස්ථානයක් ලෙසටය. කාල් හේගන්බෙක් පැවත එන්නේ අප්‍රිකාවේ සහ ආසියාවේ සිට යුරෝපයට සහ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට වන සතුන් වෙළඳාම් කිරීමේ දිගු ඉතිහාසයක් ඇති පවුල් පසුබිමකිනි. ඔහු සත්ව වෙළෙන්දෙකු සහ මත්‍ස්‍යය වෙළෙන්දෙකු වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ ගොට්ෆ්‍රයිඩ් ක්ලවුස් කාල් හේගන්බෙක් (1810-1887) ගේ වැඩිමහල් පුත්‍රයා විය. කාල්ගේ සහෝදරයා වන ජෝන් හේගන්බෙක් (1866-1940) ට ලංකාවේ සත්ව වෙළඳාම සහ වතු වගාව පිළිබඳ ඔවුන්ගේ වෘත්තීය ව්‍යාපාරයට සහාය වීම සඳහා වගකීම් පවරන ලදී. කෞතුකාගාරයේ ඇති සිංහල වර්තමාන වෙස් මුහුණු එකතුව මෙම වෙළඳ සම්බන්ධතාවයේ ඓතිහාසික ප්‍රතිඵලයකි.
1878 සිට කාල් හේගන්බෙක් වනසතුන් පුහුණු කිරීම සහ අප්‍රිකාවෙන් සහ ආසියාවෙන් සතුන් එක්රැස් කිරීමේ ව්‍යාපෘතිය, 'ජනවාර්ගික සංදර්ශන', 'මානව සත්වෝද්‍යානය' සහ 'කාල් හේගන්බෙක් සර්කස්' නමින් හඳුන්වන ස්වදේශික සංස්කෘතීන් ප්‍රදර්ශනය කරන අභිරක්ෂක ව්‍යාපෘති දක්වා ව්‍යාප්ත කළේය.
මෙම ව්‍යාපෘතිවලදී, ඔහු සතුන් , ආදිවාසීන් යන දෙවර්ගයම සහ ඔවුන්ගේ ජනවාර්ගික වස්තූන් සහ ද්‍රව්‍ය ප්‍රදර්ශනය කළේය. ලංකා සහ ඉන්දියානු ප්‍රදර්ශනයන්ගේ බෞද්ධ භික්ෂූන්, ශාන්තිකර්ම චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර කරන්නන්, නර්තන ශිල්පීන්, බෙර වාදකයින්, හස්ත කර්මාන්ත ශිල්පීන් සහ ශිල්පිනියන්, ළමුන් සහ සිංහල අභිචාර නර්තන වෙස් මුහුණු ඇතුළු විවිධ වර්ගයේ ජනවාර්ගික ද්‍රව්‍ය සහ වස්තූන් ඇතුළත් විය. සිංහල වෙස් මුහුණු වල මුල්ම සංරක්ෂිත ප්‍රදර්ශන දෙකක් 1884 දී බර්ලිනයේ සහ 1894 දී ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ චිකාගෝ ලෝක ප්‍රදර්ශනයේ පෙන්වන ලදි. හේගන්බෙක් ඔහුගේ විශාලතම ජනවාර්ගික සංදර්ශනවලින් මහා සිංහල (ශ්‍රී ලාංකික) ප්‍රදර්ශනය ප්‍රධාන එකක් බව තහවුරු කර ඇත. ඔහුගේ සංදර්ශනවලදී නර්තන ශිල්පීන් හට විශාල පිළිගැනීමක් ලැබී ඇතිබව සඳහන් වේ. සිංහල නැටුම් 'මැජික් සහ ගුප්තවාදය' යන තේමාව යටතේ ඉදිරිපත් කරන ලදී. එය යුරෝපීය ප්‍රජාවන්ට ආගන්තුක සංස්කෘතික අත්දැකීමක් විය. මෙම කෞතුකාගාරයේ ඇති වර්තමාන සිංහල වෙස් මුහුණු එකතුව, හේගන්බෙක්ගේ ක්‍රියාකාරකම්වල ඓතිහාසික ප්‍රතිඵලයකි.
කෞතුක එකතුවේ අන්තර්ගතය සහ අභිචාර සන්දර්භ
කාල් හේගන්බෙක්ගේ ජනවාර්ගික එකතුව සතු වස්තූන් හතළිස් එක ඇතුළත රාක්ෂ සහ යක්ෂ කුලකයට අයත් දුර්ලභ වෙස් මුහුණු කිහිපයක්, මිනිසුන්, සතුන්, පක්ෂීන් සහ මිථ්‍යා චරිත නිරූපණය කරන වෙස් මුහුණු සහ අභිචාර නර්තන සම්ප්‍රදාය න් හා සම්බන්ධ වස්තූන් දෙකක් ද ඇතුළත් වේ. මෙම වෙස් මුහුණු ප්‍රධාන වශයෙන් සිංහල අභිචාර වත් පිළිවෙත් සඳහා යොදා ගනු ඇත. සිංහල අභිචාර වත් පිළිවෙත් සහ චාරිත්‍ර ආරම්භ වන්නේ ස්වභාවධර්මයේ අද්භූත බලයන් පිළිබඳ සංකීර්ණ විශ්වාස පද්ධතියකිනි. විවිධ දෙවිවරුන් සහ දේවතාවියන් සහ යක්ෂයන් සතුටු කිරීම සඳහා සිංහල චාරිත්‍ර පවත්වනු ලැබේ. නිදසුනක් වශයෙන්, දෙවිවරුන්ගෙන් සහ දේවතාවියන්ගෙන් ආශිර්වාද ලබා ගැනීම සඳහා පවත්වනු ලබන චාරිත්‍ර ගම්මඩුව හෝ දෙවොල්මඩුව ලෙස හැඳින්වේ.
මිනිසුන්ට පැවතිය හැකි යක්ෂ බලපෑම් සහ ග්‍රහ දෝෂ ඉවත් කිරීම සඳහා අනෙකුත් ආකාරයේ චාරිත්‍ර පවත්වනු ලැබේ. ඒවා බලි, සූනියම , සන්නියකුම, මහාසෝන් සමයම, ගරායකුම සහ රට-යකුම ලෙස හැඳින්වේ. චාරිත්‍රානුකූල උත්සවයන් ගේ තවත් ආකාරයක් වන්නේ කෝලම් නාටකයයි. සතුට පිළිබඳ හැඟීමක් ඇති කරන විවිධ කතා වස්තූන් නර්තනයෙන් පැවසීම සඳහා කෝලම් රඟහල පවත්වනු ලැබේ. මෙම සියලු සාම්ප්‍රදායික චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු ප්‍රදේශයෙන් ආරම්භ වූ අතර දකුණු හෝ පහතරට නර්තන සම්ප්‍රදාය න් සමඟ අත්‍යන්තයෙන් සම්බන්ධ වේ. මෙම චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර පිළිබඳ දැනුම සහ සාම්ප්‍රදායික පිළිවෙත් වසර සිය ගණන් තිස්සේ සාම්ප්‍රදායික නර්තන පවුල් (පරම්පරා) හරහා සම්ප්‍රේෂණය වී ඇත. මෙම පවුල් ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු ප්‍රදේශයේ මාතර, ගාල්ල, බෙන්තෝට, අම්බලන්ගොඩ ප්‍රදේශවල ප්‍රධාන වශෙයන් ස්ථාපිත වී ඇත. පසුව, මෙම චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර ශ්‍රී ලංකාවේ බටහිර පළාතේ රයිගම කෝරලේ ඔලබොඩුව සහ ගම්පහ ප්‍රදේශ දක්වා ව්‍යාප්ත වීම ද දක්නට ලැබේ.
මෙම දීර්ඝ සම්ප්‍රදායේ විවිධ ආකාරයේ චාරිත්‍රානුකූල අභිචාර උත්සව ප්‍රධාන කාණ්ඩ දෙකකට අයත් වේ: ශාන්ති කර්ම හෝ තොවිල් සහ ජන නාට්ය. ශාන්ති කර්ම ප්‍රධාන වශයෙන් අරමුණු කරන්නේ මිනිසුන්ට ශාන්තිය සහ සුවය ගෙන ඒමයි. ශාන්ති කර්ම යටතේ, කෝලම් රඟහල හැර, අභිචාර උත්සව පවත්වනු ලබන්නේ මිනිසුන්ට සහ ඔවුන්ගේ පරිසරයට අඵල හා රෝග ගෙන දෙන බවට විශ්වාස කරන විවිධ අද්භූත ජීවීන්ට පූජා සත්කාර දැක්වීම සඳහා ය. මෙම අද්භූත ජීවීන් යක්ෂයින් සහ රාක්ෂයින් යන ආකාරයෙන් අර්ථ දක්වා ඇති අතර එම සංකීර්ණ චරිත උන්නත රූප සහ වෙස් මුහුණු සමූහයකින් නිරූපණය කෙරේ. බලි යනු සිංහල ජනතාවගේ පුරාණ හා වඩාත්ම සංකීර්ණ අභිචාර චාරිත්‍රානුකූල පිළිවෙතයි. බලි චාරිත්‍ර ආකාර තිස් පහක් (පණ්තිස්-බලි) පිළිබඳ සඳහන් වේ. බලි ග්‍රහලෝක දෙවිවරුන් සහ විවිධ යක්ෂයින් කෙන්ද්‍ර කරෙගන පවත්වනු ලැබේ. එම චරිත වෙස් මුහුණු ස්වරූපයෙන් නිරූපණය නොකෙරේ, නමුත් තෙත මැටිවලින් මූර්ති කර විවිධ ස්වාභාවික වර්ණක වලින් පින්තාරු කරන ලද රූප (බලිරූප) ලෙස නිරූපණය කෙරේ. මේවා තාවකාලිකව නිර්මාණය කල රූප වේ. අභිචාර උත්සවය අවසන් වූ පසු ඒවා ස්වභාවිකව දිරාපත් වීමට ඉඩ හැරීම මෙහි මූලික ලක්ෂණයකි. මෙම මිථ්‍යා චරිත නිරූපණය කිරීමේ අනෙකුත් ආකාර වන්නේ ස්වාභාවික කොළ සහ ලිනන් රෙදි කැබලි මත පින්තාරු කරන ලද රූප ලෙසය. මෙහි වැදගත් වන්නේ, බලි-රූප විවිධ යක්ෂ සහ රාක්ෂ වෙස් මුහුණු සඳහා පදනම්වන ෮ෑප ආඛ්‍යානය සැපයීමයි. මෙම වර්තමාන එකතුවේ ඇති බොහෝ වෙස් මුහුණු සන්නියකුම සහ කෝලම් නාටක සඳහා භාවිතා කරන්නට ඇති බවට කිව හැක.
සන්නියකුම
සන්නියකුම, දහ අට සන්නිය ලෙසද හැඳින්වේ, එය සිංහල සංස්කෘතියේ රෝග සුව කිරීමේ ප්‍රධාන ශාන්ති කර්ම චාරිත්‍රවලින් එකකි. දහඅට සන්නිය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දහ අට රෝග (සන්නි) යන්නයි. කෝල සන්නිය (රාක්ෂයන් දහඅට දෙනාගේ රජු) සහ ඔහුගේ සන්නි යකු දහඅට දෙනාගේ උපත පිළිබඳ කතාව සංකපාල කතාව ලෙස හැඳින්වේ. මෙම ශාන්ත කර්මය පවත්වනු ලබන්නේ රෝගී පුද්ගලයා (ආතුරයා) විවිධ ආකාරයේ ශාරීරික හෝ මානසික රෝගවලින් සුව කිරීම සඳහා ය. සන්නියකුමකදී, රෝග දහ අටක් වෙස්මුහුණු මගින් නිරූපණය කරනු ලැබේ. මෙම ශාන්ති කර්ම චාරිත්‍ර රෝගියාගේ නිවසක සකස් කරන ලද එළිමහන් අවකාශයක සිදු වේ. එය පසුදා උදෑසන දක්වා පවත්වයි. අතීතයේ දී, සන්නියකුම චාරිත්‍රය පැවැත්වූයේ රෝගියා අසනීප කරන බවට විශ්වාස කරන ලද සන්නි යක්ෂයින් මධ්‍යගත කිරීමෙනි. යක්ෂයින් දහඅටට අමතරව, සන්නියකුම චාරිත්‍රයේ ප්‍රධාන යක්ෂයින් පස් දෙනෙකු ද පුද ලබයි.
ඔවුන් කළු-යාකා, රිරි යාකා, අබිමාන යාකා, සුනියම් යක්ෂයා සහ සූනියම් යක්‍ෂණී අවතාර, සහ මහාසෝනා ලෙස හැඳින්වේ. වෙස් මුහුණු මගින් මෙම යකුන්ගේ නිරූපණය සියලුම ප්‍රාදේශීය සම්ප්‍රදාය න්හි එකම ආකාරයකින් සිදු නොවේ. මෙම චාරිත්‍රයේ වෙස් මුහුණු, නාද මාලා, ප්‍රධාන යක් ඇදුරා, සහායක බෙර වාදකයින් සහ වෙස්මුහුණු නර්තන ශිල්පීන් විසින් ගායනා කරන ලද කාව්‍යමය පද හෙවත් සන්නි කවි වලින් පිරී ඇත. වෙස් මුහුණු පැළඳගත් නර්තන ශිල්පීන් බෙර වාදකයින්, රෝගියා සහ ප්‍රේක්ෂකයින් අතර සංවාද, හාස්‍යය සහ අන්තර්ක්‍රියා වලින් පිරී ඇත. වෙස් මුහුණු සහ පන්දම් සමඟ නර්තනය, තාල උපකරණ වාදනය කිරීම, කාව්‍යමය පද ගායනා කිරීම, මන්ත්‍ර හරහා විචිත්‍රවත් සංවේදනයක් ඇති කිරීම යන සියල්ල රෝගියා සුව කිරීම සහ ඔහු හෝ ඇය සාමාන්‍ය ජීවිතයට ගෙන ඒම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරයි. සන්නියකුම චාරිත්‍රයක් අවසන් වන්නේ දහඅට සන්නි යක්ෂයින්ගේ රජු වන කෝල සන්නියගේ වෙස්මුහුණු නර්තනයෙනි. නර්තන ශිල්පීන් රෝගියා ඉදිරිපිට වෙස්මුහුණු ඉවත් කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ සැබෑ මුහුණ හෙළි කරන වෙස්මුහුණු නර්තන දෙකක් පමණක් තිබීම සිංහල අභිචාර සම්ප්‍රදායේ ඇති ඇති සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි. කෝල සන්නිය යනු එක් නර්තනයක් වන අතර අනෙක් නර්තනය කෝලම් නාට්‍යයේ සහ ගරා යකුම අභිචාර උත්සවයේ දක්නට ලැබෙන ගරා යකා ලෙස හඳුන්වන රාක්ෂ නර්තනයෙනි. මෙය සිදු වන්නේ එම රංගනය අවසානයේදීය.
කෝලම් නාටක
කෝලම් නාටක යනු ශ්‍රී ලංකාවේ දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශයෙන් ආරම්භ වූ නාට්‍යමය සම්ප්‍රදාය කි. පසුව එය රටේ බටහිර පළාතේ ප්‍රදේශ කිහිපයකට ව්‍යාප්ත විය. කෝලම් නාටක අනෙකුත් සියලු සිංහල අභිචාර චාරිත්‍රයන්ට වඩා වැඩිම වෙස් මුහුණු සංඛ්‍යාවක් නර්තනයේ දී භාවිතා කරයි. මෙම උත්සවය කෝලම් නැටීම ලෙසද හැඳින්වේ. කෝලම් නර්තනයේ උපත් කතාව මහා-සම්මත නම් පුරාවෘත්ත රජු කෙනෙකු පිළිබඳ සඳහන් කරයි. මෙම පුරාවෘත්තය මත පදනම්ව, කෝලම් නාට්‍යය ඇති වූයේ ගැබ්ගත් මහා-සම්මත රැජිණට ඇති වූ වෙස් මුහුණු නර්තනයක් දැකීමට ආශාව මුල්කොට ගෙනය. මෙම නාට්‍යයේ, රජු සහ රැජිණ ද විශාල ප්‍රමාණයේ වෙස් මුහුණු දෙකකින් පෙනී සිටින අතර වෙස් මුහුණු නර්තනයන්ගෙන් නිරූපණය වන විවිධ චරිත සහ කතා ඔවුන් විසින් නරඹනු නිරූපණය කෙරේ. කෝලම් නාට්‍යය සැන්ඳෑ සමයේ ආරම්භ වී පසුදා උදෑසන දක්වා නිරූපණය කෙරේ. වෙස් මුහුණු පැළඳගත් රංගනයන් සහිත මෙම උත්සවයේ ප්‍රධාන අංගයන් වන්නේ බුදුන්ගේ පෙර ජීවිත (ජාතක- කතා) පිළිබඳ කතා, විවිධ ජනප්‍රවාදවලට අදාළ මිථ්‍යා සහ රාක්ෂ චරිත පිළිබඳ කතා, ග්‍රාමීය ජීවිතය සහ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් නිරූපණය කරන කතා නර්තනයෙන් විස්තර කිරීමයි. මෙම නාට්‍යයේ දක්නට ලැබෙන බහු කතා වල සංකීර්ණතාවයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුළුල් පරාසයක පැතිරෙන වෙස් මුහුණු පැළඳගත් චරිත සමූහයක් මුණගැසේ. උදාහරණයක් ලෙස, රාක්ෂ ලෙස හඳුන්වන මිථ්‍යා චරිත, කුරුල්ලන්, සතුන්, මිනිසුන් සහ විදේශීය චරිත වෙස්මුහුණු මගින් නිරූපණය කරයි. කෝලම් නර්තනය අවසන් වන්නේ ගරා යකාගේ වෙස් මුහුණු රංගනයෙනි. ගරා යකාගේ පැමිණීම පැමිණ සිටින මිනිසුන්ට සශ්‍රිකත්වය, පවිත්‍රතාවය සහ සමෘද්ධිය ගෙන දෙන බව විශ්වාස කෙරේ. පෙර සඳහන් කළ පරිදි, ගරා යක් නර්තනය ද ගරා යක් වෙස් මුහුණ ප්‍රේක්ෂකයින් ඉදිරිපිට ඉවත් කිරීමෙන් නර්තන ශිල්පියාගේ සැබෑ මුහුණ හෙළි කරන අනෙක් රංගනයයි.
Sources
Bentharage, L. (2025, August 14). Sinhalese Masks. (D. Kulasekara, Interviewer)
Biography of Carl Hagenbeck. 2021. Elephant Encyclopedia.
Dagnoslaw Demski and Dominka Czarnecka. 2021. Staged Otherness: Ethnic Shows in Central and Easten Europe 1850 – 1939. Vienna: Central European University Press.
Department of National Zoological Gardens. (n.d.). Ministry of Environment Sri Lanka.
Discover Our Archives: Hagenbeck, Carl, 1844 - 1913. (n.d.). University of Sheffield.
Dreesbach, A. (2019, January 24). Colonial Exhibitions, ‘Völkerschauen’ and the Display of the ‘Other’. Retrieved February 3, 2026, from Brewminate: A Bold Blend of News and Ideas.
Goonathilaka, M. 1978. Masks and Mask Systems of Sri Lanka. Colombo: Tamarind Books.
Hugh S. R, and A.G Thacher. 1912. Beast and Men: Being Carl Hagenbeck's experiences for half a century among wild animals. New York: Longman Green and Company.
Kapferer, B. 1983. A Celebration of Demons: Exorcism and the Aesthetic of Healing in Sri Lanka. Indiana University Press.
Obesekara, G. (April 1969). The Ritual Drama of the Sanni Demons: Collective Representations of Disease in Ceylon. Comparative Studies in Society and History, 174-216.
Rainer, C. V. (n.d.). “1884/1885 Singhalesen der Hagenbeck’schen Ceylon-Expedition”. Human Zoos.
Simpson, R. (1984). Rural Tradition and Performance: The Bereva Cast of Southern Sri Lanka. PhD-thesis, University of Durham.